Saharazand bereikt België: wat betekent dat voor onze ramen?

Een steeds vaker voorkomend fenomeen

Sinds de winter van 2024 komen Saharastofwolken vaker en intenser voor in Europa. In het zuiden van het continent overschrijden de concentraties van zwevende deeltjes met een diameter van 10 µm of minder (PM₁₀-deeltjes) regelmatig 200 µg/m³. De afzettingen zijn zelfs zichtbaar in Duitsland en België.

In onze streken zet Saharastof zich op twee manieren af:

• natte afzetting: bij regen of motregen vangt de neerslag de stofdeeltjes op en brengt ze naar de grond. Nadat het water verdampt is, blijft er een modderige laag achter, ook wel modderregen genoemd. Deze vormt een okerkleurige korst die vaak moeilijk te verwijderen is
  
• droge afzetting: stofdeeltjes bezinken langzaam onder invloed van de zwaartekracht en plaatselijke turbulentie. Ze slaan neer in de vorm van een fijn stof, dat schurend kan zijn.

Deze twee mechanismen kunnen elkaar opvolgen of gecombineerd optreden.

 Aard van het Saharastof

De mineralogische samenstelling van het Saharastof dat België bereikt, blijft relatief stabiel. In vergelijking met het stof in de Sahara zelf bevat het doorgaans aanzienlijk minder kwarts en ligt ook de silicaatfractie iets lager. Dit wordt gecompenseerd door een hoger aandeel klei en een verrijking aan sulfaten als gevolg van atmosferische veroudering.

Uit analyses tijdens verschillende periodes kwamen de volgende bestanddelen naar voren:

• klei (ongeveer 55 %): klei bestaat uit zeer fijne deeltjes die gemakkelijk hechten aan oppervlakken (beglazingen, gevelbekledingen ...) en grovere deeltjes vasthouden. Hierdoor treden de afzettingen hardnekkiger op en zijn ze moeilijker af te spoelen met water
  
• kwarts (10 tot 15 %): door de hardheid van kwarts kan het stof microkrassen in het glas veroorzaken als je het niet goed reinigt (bv. droog reinigen)
  
• veldspaten (5 tot 25 %): deze mineralen zijn licht schurend en dragen bij aan het doffe uitzicht van beglazingen doordat ze het invallende licht verspreiden
  
• carbonaten (2 tot 13 %): tijdens modderige regen kunnen deze stoffen deels oplossen en na het opdrogen opnieuw kristalliseren. Daardoor kunnen verharde kalkafzettingen aan het oppervlak ontstaan
  
• sulfaten (4 tot 10 %): geven aanleiding tot de wit- of grijsachtige vervuiling van oppervlakken
  
• ijzeroxiden (1 tot 5 %): geven de lucht en het stof hun typische okerkleur.

Deze mengeling verklaart de sterke hechting van de afzettingen, hun mogelijk schurende karakter en de korstvorming op de gebouwschil.

Mogelijke gevolgen voor beglazingen

Saharastof bevat kwarts en veldspaten, waarvan de hardheid (≈ 7 op de schaal van Mohs) hoger is dan die van gewoon glas (tussen 5,5 en 6,5). Als je de beglazing reinigt terwijl de afzetting nog droog is, dan kan je dus onherstelbare microkrassen maken. Deze kunnen een lichte waas creëren en de lichttoetreding iets beïnvloeden. Op lange termijn kunnen deze microbeschadigingen op hun beurt nieuw vuil vasthouden.

Bij fijne of zeer fijne krassen kan je deze in de meeste gevallen doen verdwijnen door het glas te polijsten met ceriumoxide. Je moet er echter wel op letten om niet overmatig te polijsten, zodat je de vlakheid van het glas niet verandert en geen visuele vervorming veroorzaakt. Deze behandeling is echter nutteloos bij diepere krassen.

Bij isolerende beglazingen zijn de lagen (lage emissiviteit of zonnewering) over het algemeen niet rechtstreeks blootgesteld aan externe mechanische aantasting door Saharastof. Ze bevinden zich immers aan de binnenzijde van de beglazing, binnen de afdichting, waardoor ze beschermd zijn tegen het schurende effect van het stof.

De aanwezigheid van zand of mineraal stof op het oppervlak heeft dus geen rechtstreekse invloed op de energieprestaties van de beglazing.

Richtlijnen voor de reiniging

Volgens de principes die onder meer vermeld worden in Technische Voorlichting (TV) 221moet je bij de reiniging van een beglazing die blootgesteld is aan mineraal stof eerst de deeltjes verwijderen voordat je mechanisch begint te reinigen.

Dit zijn de aanbevolen stappen:

1. grondig voorspoelen met helder water onder lage druk om de deeltjes te verwijderen zonder te wrijven
   
2. reinigen met lauw water en een neutraal reinigingsmiddel (pH tussen 6 en 8), aangebracht met een zachte borstel of een ander geschikt materiaal. Het gebruik van sterk alkalische, zure of schurende producten, metalen messen of schuursponzen is sterk afgeraden
   
3. grondig naspoelen, bij voorkeur met verzacht water, om kalksporen te vermijden
   
4. drogen met een propere rubberen trekker of microvezeldoek zonder achtergebleven deeltjes.

Let op: bij zelfreinigende beglazingen verdwijnen de afzettingen niet volledig zonder extra reiniging.

Andere getroffen gebouwelementen

Naast beglazingen kan Saharastof ook andere delen van het gebouw aantasten, zoals:

• zonnepanelen: stof op de panelen vermindert het rendement. Regelmatig onderhoud of het gebruik van vuilafstotende bekledingen kunnen helpen
  
• platte daken: deeltjes kunnen zich ophopen in slecht afwaterende zones. Regelmatig onderhoud blijft belangrijk
  
• balansventilatiesystemen: filters kunnen sneller verstoppen, waardoor je ze vroeger moet vervangen
  
• gevels: soms treedt er hardnekkige vervuiling op, vooral op ruwe oppervlakken of oppervlakken die niet vaak afgespoeld worden door regen. De eerder vermelde reinigingsaanbevelingen gelden ook hier.