Interview | Waarom koelen we niet meer met water?

Bouwkroniek: U noemt airco ‘symptoombestrijding’. Maar is symptoombestrijding niet gewoon noodzakelijk geworden? 

Jan Battheu: “De globale opwarming is inderdaad een realiteit die we niet langer kunnen negeren. Met uitzondering van de gebieden die zich echt noordelijk situeren, zal de nood aan koeling overal op relatief korte termijn de behoefte aan verwarming overtreffen. De situatie zal vooral in centraal Europa sterk veranderen, terwijl precies daar sterk op isolatie en warmtepompen wordt ingezet. Want de duurzaamheidsgedachte focust zich nog steeds op verwarmen, weliswaar met minder energie. Met oververhitting en koeling wordt eigenlijk veel te weinig rekening gehouden. Daar zijn meerdere redenen voor. Eerst en vooral is ons land volgebouwd. Het is meestal niet mogelijk – zeker in steden – om panden anders in te planten om opwarming van de ruimtes te voorkomen. Ons patrimonium is bovendien sterk verouderd en weinig landgenoten hebben het budget om energetische totaalrenovaties uit te voeren. Met als resultaat dat er noodzakelijkerwijze aan ‘symptoombestrijding’ wordt gedaan. In termen van koeling betekent dat: een mobiele of traditionele airco installeren. Helaas wordt hiermee op het vlak van duurzaamheid een stap teruggezet, want deze oplossingen zijn bijzonder energieverslindend en bevatten koelgassen die schadelijk zijn voor ons klimaat. Bovendien zorgen ze in dichtbebouwde gebieden dat de buitenlucht nog warmer wordt: de warmte van binnen moet immers naar buiten worden afgevoerd. Hiermee ontstaat een vicieuze cirkel, want hoe hoger de buitentemperaturen, hoe meer gebouwen met oververhitting kampen.”

Bouwkroniek: U noemt airco ‘symptoombestrijding’. Maar is symptoombestrijding niet gewoon noodzakelijk geworden? 

Jan Battheu: “De globale opwarming is inderdaad een realiteit die we niet langer kunnen negeren. Met uitzondering van de gebieden die zich echt noordelijk situeren, zal de nood aan koeling overal op relatief korte termijn de behoefte aan verwarming overtreffen. De situatie zal vooral in centraal Europa sterk veranderen, terwijl precies daar sterk op isolatie en warmtepompen wordt ingezet. Want de duurzaamheidsgedachte focust zich nog steeds op verwarmen, weliswaar met minder energie. Met oververhitting en koeling wordt eigenlijk veel te weinig rekening gehouden. Daar zijn meerdere redenen voor. Eerst en vooral is ons land volgebouwd. Het is meestal niet mogelijk – zeker in steden – om panden anders in te planten om opwarming van de ruimtes te voorkomen. Ons patrimonium is bovendien sterk verouderd en weinig landgenoten hebben het budget om energetische totaalrenovaties uit te voeren. Met als resultaat dat er noodzakelijkerwijze aan ‘symptoombestrijding’ wordt gedaan. In termen van koeling betekent dat: een mobiele of traditionele airco installeren. Helaas wordt hiermee op het vlak van duurzaamheid een stap teruggezet, want deze oplossingen zijn bijzonder energieverslindend en bevatten koelgassen die schadelijk zijn voor ons klimaat. Bovendien zorgen ze in dichtbebouwde gebieden dat de buitenlucht nog warmer wordt: de warmte van binnen moet immers naar buiten worden afgevoerd. Hiermee ontstaat een vicieuze cirkel, want hoe hoger de buitentemperaturen, hoe meer gebouwen met oververhitting kampen.”

Bouwkroniek: Wat is volgens u dan wel een oplossing?

Jan Battheu: “Het is absoluut noodzakelijk dat bouwen en renoveren op een holistische manier worden aangepakt. Dit betekent dat steden en gemeenten een maximale heroriëntatie van de gebouwen en architecturale ingrepen tegen oververhitting moeten toelaten. Daarnaast dienen ze volop op ontharding en groenaanleg in te zetten. Op die manier zal de temperatuur – en dus ook de nood aan airco - in dichtbevolkte gebieden automatisch dalen, of toch niet verder toenemen. Het mooie aan dit scenario is dat een groot deel van de hitte in de gebouwen via gratis nachtelijke passieve koeling kan worden afgevoerd. Daarnaast moet ook de HVAC binnen nieuwbouw en renovatie op een geïntegreerde manier worden aangepakt. Aandacht voor koeling moet hierbij prioritair worden. Want er bestaat een heel efficiënte manier om de temperatuur binnenhuis te doen dalen met een minimaal energieverbruik: watergedragen koeling.” 

Bouwkroniek: Kunt u dit verduidelijken?

Jan Battheu: “Warmtepompen zullen in de komende jaren eerder regel dan uitzondering worden. Met deze oplossing kan je niet alleen verwarmen, maar ook koelen, zowel condenserend als niet-condenserend. Onze systemen gebruiken water dat op een temperatuur van 17°C in een buffervat is opgeslagen en door de vloerverwarming of warmtewisselaars van de ventilo-convectoren wordt gestuurd. Het resultaat? Een efficiënte en gelijkmatige koeling die in combinatie met passieve koeling voor een excellent klimaat aan een geringe kost zorgt. Toch wanneer je al convectoren gebruikt om te verwarmen, want dan volstaat het om een ventilator-upgradeset (DBH) te voorzien. De kostprijs bedraagt dan 200 euro of iets meer – afhankelijk van de lengte van je toestel – per unit. Daarnaast verbruikt deze koeltechniek aanzienlijk minder elektriciteit dan traditionele airco’s. Water transporteert warmte immers 3.000 keer beter dan lucht… Bovendien werkt het systeem geluidloos, is er geen tochtvorming en hoeft er geen warmte meer naar buiten te worden afgevoerd. Ook is er geen droge lucht en stofcirculatie meer, wat in een gezonder binnenklimaat resulteert. 

Bouwkroniek: Waarom wordt deze oplossing dan niet massaal toegepast?

Jan Battheu: “De grote barrière is dat HVAC nog te weinig vanuit een geïntegreerde visie wordt ontworpen. Daarnaast is watergedragen koeling onvoldoende gekend en wordt de techniek ook om esthetische redenen geweerd. Architecten zweren bij vloerverwarming omdat ze hierdoor een strakke, minimalistische look kunnen creëren. Koeling met water vereist dat er ook ventilo-convectoren worden voorzien, en ze vinden die niet in dat esthetische plaatje passen. Al vallen deze toestellen ook perfect in te bouwen, waardoor ze zich dus perfect in een minimalistische look kunnen integreren. Een ander struikelblok is dat de techniek zich vooral voor nieuwbouwprojecten en totaalrenovaties leent. Elk warmte/koelte-afgiftesysteem dient immers op een waterleiding te worden aangesloten. Met andere woorden: het wordt al snel een dure aangelegenheid als u de vloeren moet uitbreken om watergedragen koeling te installeren. Wellicht is ook de initiële meerkost van 20 à 30% een breekpunt, alhoewel dit eigenlijk geen barrière zou mogen zijn. Studies wijzen uit dat deze extra investering op minder dan vijf jaar is terugverdiend door het lagere energieverbruik. Ten slotte biedt onze oplossing een constante verkoeling, maar in goed geïsoleerde ruimtes mag dat geen probleem zijn. Wie de warmte niet volledig laat binnenkomen, heeft immers geen nood aan extreme koeling.”

Bouwkroniek: Wordt watergedragen koeling de norm in België?

Jan Battheu: “Dat hopen we natuurlijk, maar er is nog heel wat werk aan de winkel. Niettemin is het de weg die we met zijn allen moeten inslaan om het energieverbruik te beperken, ons te beschermen tegen de gevolgen van de klimaatopwarming en het allemaal nog wat betaalbaar te houden. Want de duurzaamheidsdoelstellingen voor gebouwen die Europa in de komende jaren wil realiseren, zijn voor heel wat gezinnen financieel niet haalbaar. Begrijp me niet verkeerd, ik ben ervan overtuigd dat energetische renovaties noodzakelijk zijn. Maar ik denk dat deze gefaseerd zullen moeten gebeuren. En ook op dat vlak brengt watergedragen koelen een oplossing. Het is perfect mogelijk om in een eerste fase de huidige radiatoren door ventilo-convectoren te vervangen en al van de koeling te genieten, om dan later de stap naar warmtepompen te zetten. En voor diegenen die al op deze manier verwarmen, is het interessant om later enkele ventilo-convectoren bij te plaatsen. Want deze kunnen niet alleen voor de koeling, maar ook voor extra comfort tijdens erg koude dagen of in het tussenseizoen zorgen, gewoonweg omdat ze veel sneller verwarmen dan de vloersystemen. Ik zie het trouwens als mijn persoonlijke missie om de totale markt hierover te informeren en dat werpt intussen al zijn vruchten af.”

Bouwkroniek: Hoe bedoelt u?

Jan Battheu: “Vandaag werken we samen met meerdere toonaangevende fabrikanten om dit concept – en dus het geïntegreerd denken – brede doorgang te laten vinden. Zo ontwikkelen wij sturingen voor Danfoss die toelaten om met de combinatie van vloerverwarming en ventilo-convectoren altijd de meest optimale temperatuur te verkrijgen aan de minste energiekost. Ook zijn er gesprekken lopende met producenten van warmtepompen om een gelijkaardige sturing te ontwikkelen.” 

Bouwkroniek: Is de kennis bij de aannemers en installateurs aanwezig om massaal op dit soort systemen over te stappen?

Jan Battheu: “Er is inderdaad wel wat kennis nodig om de watergedragen koelsystemen te installeren. Dit heeft vooral met de afregeling te maken: het debiet, de aanvoer en de temperatuur moeten minutieus worden ingesteld. Daarnaast is het belangrijk dat het dauwpunt in de hand wordt gehouden. Wanneer de relatieve vochtigheid in combinatie met de ruimtetemperatuur te hoog is, ontstaat immers altijd condensatie. HVAC-installaties moeten dus goed worden ingeregeld. En dit betekent: zowel ventilo-convectoren als de vloer- of plafondkoeling. Gebeurt dat niet, dan is er risico op condensvorming. Sowieso zijn de systemen die condenserend kunnen koelen, standaard voorzien van een condensbak om het condenswater op te vangen. Al deze zaken hebben HVAC-mensen met een korte opleiding snel onder de knie. Hoewel technici gewoontedieren zijn die graag werken op de manier die ze gewoon zijn, merken we een kentering vanuit deze hoek: de interesse in watergedragen koeling neemt stelselmatig toe. Weliswaar blijven ze momenteel nog de visie van de architecten volgen, en die moeten we nog zien te overtuigen. De bal is echter aan het rollen. We verkopen al jaren wereldwijd in de grootste projecten watergedragen koeling, dus dat is sowieso al een mooi argument, denk ik. Daarnaast maken we ons sterk dat de techniek op relatief korte termijn ingeburgerd zal raken. Zeker met de hervorming van de EPB/EPC-regelgeving in 2028 die een sterke nadruk op geïntegreerd denken zal leggen…”