Droging van muren uit metselwerk na overstromingen

Vocht veroorzaakt schade op de meest diverse manieren: vrijwel onmiddellijk tast het binnenbepleisteringen aan, werkt het schimmelvorming in de hand en treedt er een negatieve impact op het binnenklimaat op. Op langere termijn worden allerlei types materiaalschade veroorzaakt, zoals corrosie, houtrot, schade door kristalliserende of hygroscopische zouten en vorst-/dooicycli. Uiteindelijk kan dergelijke materiaalschade aanleiding geven tot ernstige veiligheids- en stabiliteitsproblemen. Een snelle droging is dan ook absoluut noodzakelijk om de schade binnen de perken te houden.

Zeer vaak is het water ook nog beladen met allerlei polluenten. Zo bevat water van nature zout (vaak afkomstig uit de grond), maar overstromingswater kan ook stoffen zoals stookolie meevoeren of gemengd zijn met rioolwater. Dergelijke stoffen kunnen geabsorbeerd worden door poreuze bouwmaterialen en op korte en lange termijn aanleiding geven tot bijkomende materiaalverwering en/of een ongezond binnenklimaat, wat een aanzienlijk risico inhoudt voor de gezondheid van de bewoners.

Voor meer informatie betreffende vocht in gebouwen verwijzen we naar Technische Voorlichting 252.

Nazicht

Voordat er overgegaan wordt tot de sanering van een overstroomd gebouw, dient de omvang en ernst van de schade nagegaan te worden. Ook de gebouwdelen hoger dan het waterniveau moeten gecontroleerd worden (voor een pre-interventiechecklist, zie het Buildwise-artikel 2021-04.11). Er dient bijzondere aandacht besteed te worden aan scheefstanden, vervormingen en scheuren, aangezien stabiliteitsproblemen een reëel risico zijn na een overstroming. Zeker verborgen holten, zoals een spouw, kruipkelder en de ruimte achter voorzetwanden, dienen zorgvuldig gecontroleerd te worden. Dergelijke holten kunnen het vocht immers lang vasthouden en langdurige vervolgschade veroorzaken.

Organische materialen en thermische isolatie vormen een bijzonder aandachtspunt in dergelijke ruimten. Een endoscopisch onderzoek kan een nauwkeuriger beeld geven van de staat van de thermische isolatie in een spouw. Er moet ook bijzondere zorg uitgaan naar de houten elementen die ingewerkt zijn in vochtig metselwerk.

Droging en droogtermijnen

De afvoer van overtollig vocht in materialen is vooral afhankelijk van de volgende aspecten:

• de afvoer van de ontstane waterdamp in de lucht. Als er geen (of onvoldoende) afvoer is, dan zal dit proces aanzienlijk vertraagd worden. Een adequate ventilatie en/of de toepassing van een ontvochtiger zijn dan ook onmisbaar
• de aanwezigheid van afwerkingen. Deze kunnen de verdamping namelijk aanzienlijk vertragen en zelfs volledig stoppen. Zo kunnen bepleisteringen, cementeringen, bepaalde types behangpapier, sommige verven … een grote invloed hebben op de droogsnelheid van de muur. De vochtig geworden materialen dienen dan ook tot een dertigtal centimeter boven het overstromingspeil verwijderd te worden. In bepaalde gevallen is het verdedigbaar om sommige muurafwerkingen te behouden (in het bijzonder wanneer ze een cultuurhistorisch belang hebben), op voorwaarde dat ze niet onmiddellijk aangetast werden door vocht. Afwerkingen uit bijvoorbeeld gips of organische materialen dienen meestal als verloren beschouwd te worden. Vaak is het wel mogelijk om bepaalde decoratieve muurbetegelingen of bekledingen in natuursteen die direct met een cement- of kalkgebonden mortel geplaatst werden, of decoratieve cementgebonden muurbepleisteringen te behouden (al kunnen ze dan wel bijvoorbeeld verkleuringen vertonen). Het behoud van de afwerking kan de droogsnelheid van de muur evenwel aanzienlijk doen afnemen
• de buiten- of spouwmuurisolatie. Afhankelijk van hun type, kunnen deze bestand zijn tegen vocht en na droging hun oorspronkelijke thermische eigenschappen terugkrijgen. Gezien de grote verscheidenheid aan gebruikte isolatiematerialen en hun plaatsingstechnieken, is het moeilijk een lijst van te verwijderen materialen op te stellen. Om te zien of een ingreep aan de buitenisolatie nodig is, raden we één of meerdere onderzoeken aan
• de binnenisolatie. Deze zal doorgaans verwijderd moeten worden om het uitdrogen van de muren te vergemakkelijken. Sommige materialen kunnen na droging hergebruikt worden. Dit is meestal het geval voor platen uit kunststof, zoals polyurethaan, geëxpandeerd of geëxtrudeerd polystyreen …

De uiteindelijke droogtermijn is afhankelijk van heel wat parameters, maar een ‘gemiddelde’ droogtermijn voor een muur uit baksteen van 30 cm dik zonder afwerkingen, die aan beide zijden kan drogen onder goede omstandigheden (natuurlijke verluchting en een temperatuur van ongeveer 20 °C), bedraagt vaak enkele maanden tot een jaar. Die termijn loopt gevoelig op indien de muren dikker zijn of wanneer de droging bemoeilijkt wordt door drogingsremmende afwerklagen of ongunstige drogingsomstandigheden. Numerieke simulaties met behulp van de software Delphin tonen aan dat de aanwezigheid van afwerkingen zoals verf de droogtermijn kan verdrievoudigen. Het behoud van de isolatie aan de binnenzijde van het metselwerk, kan deze zelfs nog verder doen oplopen.

Nabehandeling

Met het drogen van het gebouw zijn doorgaans niet alle problemen van de baan. Men kan zich verwachten aan intensieve zoutschade tijdens de droging van de muren, alsook een verhoogde hoeveelheid hygroscopische zouten. Bovendien dient men rekening te houden met de aanwezigheid van andere materiën, zoals de reeds eerder aangehaalde vervuiling door stookolie of rioolwater. 

Algemeen geldt hiervoor dat er weinig mogelijkheden zijn om dergelijke stoffen op een snelle manier uit de muren te verwijderen. Om oppervlakkige olievlekken te verwijderen, bestaan er specifieke reinigingsproducten. Of dit lukt, is afhankelijk van het type ondergrond en de indringing van de vloeistof in de ondergrond. Vaak is men echter genoodzaakt om de vervuilende stoffen in de muren te laten zitten. In dat geval dient men muurafwerkingen te kiezen die de binnenruimte fysiek afscheiden van de muren zelf, waardoor deze stoffen de binnenluchtkwaliteit niet kunnen beïnvloeden. Dit kan op de volgende manieren: 

• door het gebruik van noppenmembranen met een klassieke binnenbepleistering. Dit zorgt voor een adequate oplossing voor zowel zoutproblemen als vervuiling met bijvoorbeeld stookolie. Het membraan vormt een ondoordringbaar scherm tussen de vervuilde muur en de binnenruimte, die aldus gevrijwaard blijft
• door toepassing van voorzetwanden (bv. met gipsplaten).

In de bovenstaande gevallen moet erop toegezien worden dat de muurafwerking volledig luchtdicht is, om te vermijden dat polluenten in de binnenlucht terecht zouden komen. Het is ook belangrijk dat deze voorzetwanden of noppenmembranen niet op te vochtige ondergronden aangebracht worden. Het insluiten van dit vocht kan capillaire opstijging veroorzaken tot hoogten van meer dan een verdieping!

Het aanbrengen van een nieuwe afwerking rechtstreeks op de muur is pas mogelijk zodra de muur voldoende uitgedroogd is, met andere woorden wanneer het vochtgehalte van het metselwerk minder dan 3 % bedraagt. Dit wordt gemeten aan de hand van een mortelstaal (ongeveer 10 cm diep ontnomen), dat getest wordt door middel van een carbidefles.