Mini-stad achter muren biedt ruimte voor re-integratie
Op het voormalige industrieterrein Petroleum-Zuid in Antwerpen is een nieuwe gevangenis voor 440 gedetineerden in gebruik genomen. Het project, gerealiseerd via een publiek-private DBFM-overeenkomst, biedt een antwoord op de structurele overbevolking in de Belgische gevangenissen. De strakke uitvoeringstermijn, de omvang van het complex, de integratie van duurzame technieken en de grootschalige toepassing van prefabricatie maakten het project uitdagend.
De nieuwe Antwerpse gevangenis breekt bewust met het klassieke beeld van een gesloten detentiecomplex. Op een terrein van zeven hectare realiseerde Hortus Conclusus – een consortium rond Jan De Nul – vijf woongebouwen, een stadsgebouw en een inkomgebouw. Het ontwerp vertrekt vanuit de principes van humanitaire detentie, waarbij het dagelijkse leven binnen de gevangenismuren zo dicht mogelijk aansluit bij dat daarbuiten. De inrichting biedt plaats aan 440 gedetineerden, verdeeld over een mannenafdeling, een vrouwenafdeling en een zorgunit met psychiatrische afdeling. Architect Rob Hootsmans en landschapsontwerper Bas Smets kozen voor een concept dat eerder aan een kleine stad doet denken dan aan een traditionele gevangenis. Verschillende gebouwen zijn met elkaar verbonden door buitenruimtes, pleinen en groene paden. Gedetineerden verplaatsen zich tussen functies via de open lucht en behouden zo voeling met daglicht, weersomstandigheden en seizoenen. Rob Hootmans omschrijft het als volgt: “We wilden het leven binnen zoveel mogelijk overeen laten komen met het leven buiten. Opstaan, douchen, ontbijten, werken en je zelfstandig organiseren maken daar deel van uit. Daarom bestaat het complex uit afzonderlijke gebouwen die via buitenruimtes verbonden zijn. Gedetineerden ervaren opnieuw de seizoenen en het veranderende weer. Tegelijk willen we vermijden dat mensen tijdens hun detentie geïnstitutionaliseerd raken en bereiden we hen voor op een terugkeer naar de samenleving.”
Groene detentie
Een opvallende rol is weggelegd voor het landschap. Het ontwerp kreeg de naam Hortus Conclusus, Latijn voor ‘omsloten tuin’. Groene dreven, boomgaarden, grasvelden, bloemenweides en wadi’s vormen een integraal onderdeel van het project. Zelfs de gevangenismuur wordt grotendeels aan het zicht onttrokken door een begroeiing en het verhoogde maaiveld waarop de woongebouwen zijn ingeplant. Volgens Bas Smets is dat veel meer dan een esthetische keuze. “Nelson Mandela beschreef hoe het tuinieren hem tijdens zijn gevangenschap overeind hield. Die gedachte was een belangrijke inspiratiebron. Groen creëert een verbinding met de buitenwereld en heeft een aantoonbaar positieve invloed op het mentale welzijn. Daarom hebben we niet zomaar enkele groenzones toegevoegd, maar het landschap tot een volwaardige bouwsteen van het ontwerp gemaakt. Het resultaat is een omgeving die tegelijk veilig, menselijk en toekomstgericht is.”
Strakke planning
Voor Jan De Nul vormde vooral de uitvoeringstermijn een belangrijke uitdaging. De bouwwerken gingen in november 2023 van start, terwijl de ingebruikname voorzien was voor april 2026. Om die planning haalbaar te maken, zette de aannemer in op prefabricatie en parallelle uitvoering van verschillende bouwdelen. De keuze voor afzonderlijke gebouwen speelde daarbij een belangrijke rol. Omdat het ontwerp niet uit één groot volume bestaat, konden verschillende zones gelijktijdig worden gerealiseerd. Wanden, vloeren en technische componenten werden grotendeels geprefabriceerd en just-in-time op de werf geleverd en gemonteerd. “Vanaf de start was duidelijk dat de beschikbare bouwtijd bijzonder beperkt was. De nood aan bijkomende gevangeniscapaciteit liet weinig ruimte voor vertraging. Door het project op te delen in losse gebouwen konden meerdere teams simultaan aan de slag. Daarnaast maakten we uitgebreid gebruik van prefabstructuren die snel geplaatst konden worden. Zonder die combinatie van ontwerpkeuzes en een doorgedreven voorbereiding was deze timing onmogelijk haalbaar geweest”, verduidelijkt Rob Hootsmans.
Civieltechnische schaal
Met een oppervlakte van ongeveer 40.000 m² behoorde het project tot de grotere utiliteitswerven van de afgelopen jaren in Vlaanderen. De omvang vertaalt zich niet alleen in een aanzienlijk bouwvolume, maar ook in een complexe technische infrastructuur waarin duurzaamheid en gebruikerscomfort centraal staan. Het ontwerp voorziet onder meer in de recuperatie van regenwater en grijs water, groene daken, uitgebreide waterbuffering via wadi’s en een ringvaart en een aansluiting op het lokale warmtenet. Daarnaast wordt maximaal gebruikgemaakt van natuurlijke lichtinval en passieve bezonning om het energieverbruik te beperken. Kristien De Vries, projectdirecteur bij Jan De Nul, vat de schaal van het project treffend samen. “Dit is een enorme instelling met een oppervlakte van ongeveer 40.000 m² en met een bijzonder boeiend civieltechnisch project. Naast de bouwkundige complexiteit spreekt ook de visie achter het ontwerp tot de verbeelding. Het gaat niet alleen over infrastructuur, maar ook over samenwerking, re-integratie en duurzaamheid. Die combinatie maakt dit project uitzonderlijk binnen de Belgische bouwsector.”
Langetermijnpartnerschap
De gevangenis werd gerealiseerd via een DBFM-constructie, waarbij het consortium instaat voor het ontwerp, de bouw en de financiering en gedurende 25 jaar verantwoordelijk is voor het onderhoud van de site. Die langdurige betrokkenheid stimuleert keuzes die gericht zijn op levensduur, onderhoudsgemak en exploitatiekosten.