Stadsatelierdeville als epicentrum circulair bouwen. Kennisdelen centraal in nieuwe initiatief in Brusselse haven.

De circulaire hub bevindt zich achteraan in het Port Business Park aan de Havenlaan, en beslaat een oppervlakte van ongeveer 9.300 m². Voor de realisatie van het project is 9,75 miljoen euro uitgetrokken. Daarvan wordt een deel gedragen door de Brusselse overheden en de Europese Unie via het EFRO-fonds, maar het gros van de investering wordt door de initiatiefnemers gefinancierd. Nicolas Coeckelberghs, medeoprichter van BC architects & studies & materials: “De manier waarop de bouwsector vandaag werkt, put onze planeet uit, vervuilt het milieu en veroorzaakt enorme afvalstromen. Dit model is onhoudbaar. Wat we vandaag dringend nodig hebben, is geen verdere geïsoleerde specialisatie, maar een geïntegreerde aanpak die circulariteit op schaal bewijst. Dat is precies wat Stadsat binnen de Brusselse bio-regio beoogt: een actieve ‘proof of concept’ waarin ontwerp, lokale grondstoffen, productie en vakmanschap samenkomen.”

Gebouw als ‘proof of concept’

Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest maakt zich met Stadsat op voor een project dat aantoont dat een radicaal alternatief mogelijk is. Ironisch genoeg verrijst het project op een voormalige kolenopslagplaats en transformeert het zo een erfenis van fossiele energie naar een operationeel model voor koolstofarme bouw. Het ontwerp van Babini Geysen/Dandelion, in samenwerking met BC architects, fungeert als een grootschalige test die de grenzen van het huidige stedenbouwkundige en regelgevende kader aftast. Laurens Bekemans, medeoprichter van BC architects: “We willen niet zomaar een structuur bouwen, maar een prototype dat aantoont dat we kunnen bouwen met wat er al in de stad aanwezig is, met biogebaseerde en gerecupereerde materialen. Tegelijkertijd willen we de technische en economische haalbaarheid van deze methodes aantonen, ondanks de huidige regelgevende uitdagingen.” 

Bioregionale bevoorrading en urban mining

Het ontwerp en de uitvoering steunen op vier centrale bouwprincipes. Eerst en vooral wordt gefocust op bioregionale bevoorrading: lokale materialen krijgen voorrang om de uitstoot door transport te beperken. Uitgegraven grond van Brusselse bouwwerven wordt ter plaatse hergebruikt voor de productie van leemstenen, pleisters en dragende vloeren in hout en leem. Voor de gebouwschil wordt gebruikgemaakt van volledig traceerbaar lokaal hout van Sonian Wood Coop en strobalenisolatie. ‘Urban mining’ is het tweede uitgangspunt. Concreet zullen zware structurele onderdelen rechtstreeks uit afbraakwerven in Brussel worden gerecupereerd. Zo worden voor de funderingen de betonnen vloerplaten van The Dome (Anspach) hergebruikt, waardoor er geen nieuw beton hoeft te worden gestort. De hoofddraagstructuur bestaat uit stalen profielen en houten balken van het Pacheco-gebouw, aangevuld met performante raamelementen die uit ontmantelde gebouwen van de Europese Unie werden gerecupereerd.

Demonteerbaar en low tech innovaties

Logischerwijze wordt ook aandacht aan demontagemogelijkheden besteed. Daarom is het gebouw ontworpen als een volledig ontmantelbare structuur. De assemblage gebeurt met droge, mechanische verbindingen, zonder permanente lasverbindingen of ter plaatse gestort beton. De verschillende bouwlagen blijven strikt van elkaar gescheiden. Zo kunnen ze aan het einde van de concessie (na dertig tot zestig jaar) eenvoudig worden gedemonteerd en gerecycleerd of hergebruikt. Ten slotte staan ‘low tech’ innovaties centraal in het concept. Complexe actieve systemen worden vermeden en er is geen conventionele mechanische verwarming voorzien. In de plaats worden passieve klimaatprincipes toegepast, zoals zonnewinsten, thermische massa van leemconstructies en industriële strobalenisolatie.

Charter voor circulaire samenwerking

Stadsat wordt opgevat als een groeiend samenwerkingsverband. De stichtende partners (Democo, BC, Sonian Wood Coop, Natura Mater, Circular Timber en Herk & Red) hebben officieel een bindend ‘Circular Charter’ ondertekend. Hierbij erkennen ze dat echte actie en innovatie vanuit open processen ontstaan. Hun visie is dat een volledig geïntegreerde en holistische aanpak nodig is om de bouwsector te transformeren. Daarom willen ze actief inzetten op interne synergieën om systematische verandering te stimuleren. Jochen Willen, general manager van Democo: “Samen met verschillende partners willen we in Brussel de fundamenten leggen voor de toekomst van de Belgische bouwsector. De komende jaren zullen we kennis delen, samenwerken met experts en academici en oplossingen blijven testen en ontwikkelen, zodat we het bouwproces aanzienlijk klimaatvriendelijker kunnen maken.” 

Meerdere beloftes 

Concreet engageren de partners zich om productie, verwerking en logistiek via korte ketens voorop te stellen. Kantoorruimtes worden tot maximaal een derde van de totale oppervlakte beperkt. Daarnaast willen ze interne synergieën versterken door eerst binnen het Stadsat-ecosysteem naar expertise te zoeken. Kennis delen staat centraal, en daarom moet elke partner minstens twee publieke activiteiten per jaar organiseren. Bedoeling is immers ook om de site een praktijkgerichte leeromgeving voor studenten, jonge architecten en vakmensen te maken. Tenslotte ambiëren ze om tegen 2029 minstens 10.000 ton afval te verwerken dat wordt voorbereid voor hergebruik, alsook 10.000 ton gerecycleerd afval. Daarnaast willen ze tussen 35 en 50 FTE’s op de site tewerkstellen en tegen juni 2027 volledig koolstofneutraal werken.

De opening van Stadsatelierdeville is gepland voor 2028. Terwijl de eerste pioniers zich al op de site hebben gevestigd, is de hub nog op zoek naar bijkomende partners, vakmensen, ingenieurs en materiaalproducenten die zich bij dit centrale innovatiecentrum in Brussel willen aansluiten.