Prefab beton: slim bouwen voor een veranderende leefomgeving

Stef Maas: “Heel wat onderdelen die vroeger op de werf werden gestort, worden vandaag geprefabriceerd. Kolommen en balken zijn daar duidelijke voorbeelden van. Hoe meer je naar Noord-Europa en Scandinavië kijkt, hoe groter het aandeel prefab wordt en hoe minder structureel beton nog op de werf wordt gestort. Daar zijn goede redenen voor. In een fabriek kun je mensen, machines, kwaliteitscontrole en logistiek veel efficiënter organiseren. Ook extreme hitte, koude of neerslag maken werken op een bouwplaats moeilijker. Wat je in een gecontroleerde fabrieksomgeving kunt produceren, is daar veel minder gevoelig voor.”

Is prefab beton ook een antwoord op het tekort aan personeel?

Vincent Kerkstoel: “Zeker, maar niet in de simplistische betekenis dat we mensen door machines vervangen. De echte uitdaging is hoe we met de beschikbare mensen meer en beter kunnen bouwen. In een fabriek kun je automatiseren, repetitieve en fysiek zware handelingen beperken en mensen in een meer gecontroleerde en ergonomische omgeving laten werken. Op de werf verschuift de activiteit daardoor meer van produceren naar monteren. Als de beschikbaarheid van vakmensen op de bouwplaats afneemt, wordt het logisch om zoveel mogelijk toegevoegde waarde vooraf te creëren. Prefab beton maakt die industrialisering mogelijk en verhoogt tegelijk de voorspelbaarheid van kwaliteit en planning.”

Moet bij prefab beton niet alles veel vroeger vastliggen?

Stef: “Dat was vroeger een belangrijk argument. Vandaag moeten we dat nuanceren. Door BIM en de toenemende technische complexiteit van gebouwen moet bij vrijwel iedere moderne bouwmethode veel vroeger worden nagedacht en gecoördineerd. Het is dus niet langer iets typisch voor prefab, al blijft er een verschil. Zodra een prefab element geproduceerd is, is het ook echt gemaakt. Bij ter plaatse gestort beton bestaat in de praktijk soms nog de mogelijkheid om een beslissing uit te stellen of op het laatste moment iets aan te passen. De vraag is of dat werkelijk een voordeel is. Dat je iets op het laatste moment nog kúnt oplossen, betekent niet dat dit de meest professionele of efficiënte manier van bouwen is.”

Welke rol speelt BIM in het prefabbetonverhaal?

Vincent: “BIM is veel meer dan een driedimensionaal model waarin we conflicten tussen technieken kunnen opsporen. In een geïndustrialiseerd proces kan informatie uit het ontwerp doorstromen naar engineering, productie, planning, logistiek en uiteindelijk montage. De digitale en fysieke keten komen zo steeds dichter bij elkaar. En dat sluit bijzonder goed aan bij prefab beton. Hoe beter de informatie vooraf georganiseerd is, hoe efficiënter je industrieel kunt produceren. Bovendien kan het digitale model informatie over elementen gedurende hun volledige levensduur beschikbaar houden. Dat wordt interessant voor onderhoud en aanpassingen, maar ook wanneer je later componenten wilt hergebruiken.”

Wat heeft modulair bouwen daarmee te maken?

Stef: “Prefab en modulair bouwen mogen we niet als synoniemen zien. Prefabricatie is een productiemethode en zelfs een risico-beheersmethode. Modulariteit is eerder een ontwerpstrategie. Bovendien kan een module een volledige kamer zijn, maar evengoed kun je op het niveau van bouwcomponenten met gestandaardiseerde maten en systemen werken. Dat objectgeoriënteerde denken, typisch voor onze sector, past perfect binnen het BIM.”

Vincent: “We moeten modulariteit niet als een doel op zich beschouwen. Niet ieder element moet na twintig of dertig jaar uit een gebouw gehaald en elders opnieuw ingezet kunnen worden. Bij sommige toepassingen is dat interessant, terwijl bij andere de grootste waarde juist in een bijzonder lange levensduur ligt. Modulair bouwen mag ook niet ten koste gaan van de constructieve kwaliteit van een gebouw. De slimme oplossing hangt daarom af van het gebouw en de toepassing.”

Hoe circulair is prefab beton?

Vincent: “Voor mij moet circulariteit in de eerste plaats over waardebehoud gaan. We willen een materiaal of product zo lang mogelijk op zijn hoogste waarde houden. Die zit niet in een ton beton of granulaten, maar in een gebouw dat zijn functie vervult. De eerste circulaire strategie is daarom een gebouw maken dat heel lang meegaat en zich waar mogelijk kan aanpassen aan nieuwe behoeften.”

Stef: “Pas wanneer behoud van het gebouw niet meer mogelijk of zinvol is, komt het volgende niveau: kunnen we volledige componenten hergebruiken? Een balk, kolom of vloerelement dat opnieuw kan worden ingezet, behoudt veel meer van zijn oorspronkelijke waarde dan wanneer je het vermaalt. Pas daarna kom je bij materiaalrecyclage, waarbij beton bijvoorbeeld tot granulaten wordt verwerkt. Ook dat is belangrijk, maar het staat lager in de waardeketen. Circulariteit betekent dus niet dat we zo snel mogelijk moeten recycleren. Integendeel: de beste circulaire strategie is zo lang mogelijk voorkomen dat je tot die laatste stap moet overgaan. Prefab beton kan de verwachtingen op elk niveau inlossen.”

Moet ieder prefab betonelement dan ontworpen worden voor hergebruik?

Stef: “Dat zou circulariteit te eenvoudig voorstellen. Neem bijvoorbeeld een breedplaat. Die ga je niet noodzakelijk na tientallen jaren uit een gebouw halen, versnijden en in een ander gebouw opnieuw gebruiken. Daar kan de grootste milieuwinst zitten in efficiënt materiaalgebruik, kwaliteit en vooral een zeer lange levensduur. Andere prefab producten, zoals bepaalde holle vloerelementen, balken of kolommen, kunnen zich veel beter lenen voor demontage en hergebruik. Er bestaat dus geen universeel circulair recept. We moeten per toepassing bekijken welke strategie daarvan de meeste waarde behoudt.”

Hebben we het bij prefab beton niet te veel over de draagstructuur?

Vincent: “Absoluut. Prefab beton is dus veel meer dan een efficiënte manier om een draagstructuur te realiseren. De voordelen van gecontroleerde productie – maatvastheid, kwaliteit, afwerking, snelheid en optimalisatie van het materiaalgebruik – kunnen we voor heel uiteenlopende producten benutten. Er is de voorbije jaren bijvoorbeeld enorm veel geïnnoveerd in producten voor de inrichting van publieke en private ruimte. We kennen allemaal de klassieke klinker of volledig gesloten verharding, maar vandaag bestaan er betonoplossingen die een bruikbaar en belastbaar oppervlak combineren met waterinfiltratie.”

Vincent: “Dat verandert de discussie. We hoeven niet noodzakelijk meer te kiezen tussen een bruikbare verharding en ruimte voor water. Met waterdoorlatende of waterpasserende systemen en een goed ontworpen onderbouw kan regenwater infiltreren, tijdelijk worden gebufferd of vertraagd worden afgevoerd. Betonproducten kunnen zo actief deel uitmaken van klimaatadaptatie.”

Beton wordt vaak aangesproken op zijn CO₂-uitstoot. Hoe kijken jullie daarnaar?

Vincent: “Beton wordt wereldwijd in enorme hoeveelheden toegepast. Dat betekent dat zelfs een relatief kleine verbetering van de milieu-impact per eenheid op wereldschaal een zeer grote impact kan hebben. Precies daarom blijft de sector zoeken naar efficiëntere betonsamenstellingen, minder klinker, alternatieve bindmiddelen, optimalisatie van elementen en productieprocessen. Prefabricatie biedt daarbij het voordeel van een gecontroleerde industriële omgeving waarin materiaalgebruik en kwaliteit heel nauwkeurig kunnen worden gestuurd. Maar je moet tegelijk kijken naar wat je met dat materiaal realiseert. Een structuur die zeer lang meegaat en niet vroegtijdig vervangen hoeft te worden, heeft op zichzelf een belangrijke milieukwaliteit. De milieu-impact moet daarom worden bekeken over de levensduur en in relatie tot de prestaties die je ervoor terugkrijgt.”

Welke prestaties van beton worden in die discussie soms vergeten?

Stef: “Dat beton in de eerste plaats ook een beschermend materiaal is. Een gebouw moet beschermen tegen de omgeving en een veilige plek bieden. Brandveiligheid is daar een duidelijk voorbeeld van. Constructies in beton hebben van nature een hoge brandweerstand. Die robuustheid wordt in een veranderend klimaat alleen maar relevanter. In verschillende delen van de wereld zien we hoe natuurbranden een steeds grotere bedreiging voor de gebouwde omgeving vormen. Maar bescherming gaat ook over geluid, weersinvloeden en temperatuur. Zeker wanneer we dichter bij elkaar gaan wonen, worden akoestisch comfort en privacy steeds belangrijker.”

Vincent: “Ook de thermische massa van beton speelt daarin een rol. Een gebouw kan warmte opnemen en later opnieuw afgeven, waardoor temperatuurschommelingen worden gedempt. Bij een goed ontwerp kan die eigenschap helpen om een comfortabel binnenklimaat te creëren en oververhitting te beperken. Comfort hoeft dus niet uitsluitend uit technische installaties te komen. Het gebouw en zijn materialen kunnen zelf een deel van het werk doen.”

Is prefab beton dan de slimme oplossing voor de bouw van morgen?

Vincent: “De echte vraag is hoe we morgen willen wonen. We hebben bijkomende woningen nodig, maar willen tegelijk de open en natuurlijke ruimte beschermen. Dat betekent dat we op veel plaatsen compacter en dichter zullen bouwen. Daarvoor heeft beton belangrijke intrinsieke kwaliteiten. Wanneer mensen dichter bij elkaar wonen, worden akoestisch comfort en privacy belangrijker. Tegelijk willen we gebouwen die bescherming bieden tegen brand en extreme weersomstandigheden. De thermische massa van beton helpt bovendien om temperatuurschommelingen te beperken en draagt zo bij aan een comfortabel binnenklimaat.”

Stef: “Prefab voegt daar een industriële logica aan toe. We kunnen digitaal ontwerpen, het materiaalgebruik optimaliseren en onder gecontroleerde omstandigheden produceren. Prefab beton biedt niet één antwoord op één probleem. Het kan verschillende ambities met elkaar verbinden: efficiënter bouwen, mensen beschermen, comfortabel wonen, materialen lang op waarde houden en zorgvuldig omgaan met de ruimte die we hebben.”